HABER DETAY

12 Ocak 2009 18:54

Kızıl topraklardan ışıltılı çömleklere

Mihalıççık'a bağlı şirin bir köy Sorkun. Tarım ve hayvancılıkla uğraşan köy halkı, kadını erkeğiyle kızıl çamurla da oynuyor. Ama ne oynama! Oyun bitince, içinde leziz yemeklerin piştiği, altın ışıltılı çömlekler çıkıyor ortaya...

Çömleğin yapımında kullanılan hammad­de topraktır. Toprak, su ile belirli oranda birleştiğinde, kolayca şekil alabilen plastik bir yapıya dönüşür. Havayla temas ettiğinde ise kuruduğu için sertleşir, dolayısıyla veri­len formu koruyan bir yapıya kavuşur. Pişi­rildiğinde ise, asırlarca varlığını koruyacak yapıda bir eşyadır artık. Bazı bölgelerin toprağı çömlek yapımına uygunken, bazılarınınki değildir; bu du­rumda, birkaç cins toprağın karıştırılması gerekir. Çünkü her toprağın da kendine öz­gü plastisitesi vardır. Kimi özlüdür, kimi özsüz. Özlü hammaddeler, su ile kolayca yoğrulup şekillendirilebilir. Özsüz ham­maddeler ise, çok ince öğütülse bile suyla karıştığında şekle kolay girmez, girse de küçük bir darbeyle dağılır.

Söz konusu özelliklerden ötürü, bir çömlekçinin, yöresinden çıkan toprakları tanıyıp, özelliklerine göre belirli oranlarda karıştırması, çömlek için dezavantaj olan kolay kırılma ve çatlamaları önlemesi veya kontrol altına alması açısından önemlidir.

Eskişehir'in Mihalıççık ilçesine bağlı, ilçeye 12 kilometre uzaktaki 80 haneli ve 500 nüfuslu Sorkun Köyü'nde çömlekçilik, ele alınması gereken çok önemli bir konudur. Geçim kaynaklarını patates ve büyükbaş hayvan yetiştirerek de çeşitlendiren Sorkunlular, çömleklerine ilgisiz kalınmamasını istiyor. Toprağını altın ışıltılı çömleklere dönüştüren Sorkunluların yüzde 95'i çömlekçilikle uğraşıyor.

İşte yapım aşamaları

Çömleğin yapım aşamalarını, köyün gençlerinden Erol Ünsal şöyle anlatıyor: "Çömlek, iki çeşit topraktan yapılır. Bir çeşidi, köyde kızıl adıyla anılan kırmızı renkli, yerin 3-5 metre derinliğinden, erkekler tarafından kazılarak nemli olarak çıkarılan topraktır. Diğeri ise sarı, yeşil, gök renginde, yağlı, yumuşak, kumsuz olan topraktır. Kızıl toprak, Aşılık ve Kocakızıllık mevkilerinden çıkarılır. Evlere taş olarak getirilir ve bahçeye serilerek güneşte kurutulur. İyi kurumayan kızıl, çamur yoğrulurken erimez. Kızıl toprağın kazılma işlemi her aile tarafından senede bir kez yapılır ve bir yıl boyunca kullanılacak kızıl iyice kurutulur.
Toprak olarak isimlendirdiğimiz diğer çeşitse, köyün civarındaki araziden, yüzeyden alınır. Toprağın alındığı Sorkun civarındaki yerler; Tilkiinliği, Kabaçam, Tuzla Kayaları ve Emirçam'dır. İhtiyacımız kadar aldığımız toprak, kadınlar tarafından elenir, hep aynı ölçüm tenekeleriyle ölçülerek çuvallanır. Bir kadın, günde 15-20 çuval toprak eler. Bir çuvala (16 kilogramlık yağ tenekeleriyle) iki teneke toprak konulur.

Toprak ve kızılın hazırlanması, birinci aşamayı oluşturuyor. İkinci aşama ise, yoğurma işlemidir ki, 300 adet çömlek, 15 çuval toprak, 7-8 teneke kızıl karışımından yapılır. 300 adet çömleğe köyde ‘100 Takım' denir. Bir takımda üç değişik boy vardır. Bunlardan en küçük boyuna kıdı, orta boyuna cin, büyük boyuna da birerlik diyoruz.

Yoğurma işlemi için yere naylon serilir ve toprak, havuz biçiminde üzerine yerleştirilir. Bir taraftan da 100 kilogramlık kazanların içine su konur. Bu sular ısıtılır ve kızıl toprak bu kazanlara yavaş yavaş dökülür. Bir kazana dört teneke kızıl konur.
Sıcak su, kızılın erimesini çabuklaştırır. Eriyen kızıllar, el veya herhangi bir sopa yardımıyla karıştırılarak bulamaç haline getirilir. Suyun üstüne çıkan çöpler, bir elek yardımıyla toplanarak temizlenir ve kızıl, havuz şekline getirilmiş toprağın içine dökülür. İlk başta toprak ve kızıl elle karıştırılır. Ak kalmayacak şekilde çiğnendikten sonra bir kenara istiflenir. (Ak, toprağın tam olarak kızıla karışmaması.) Çamur, 3-5 gün dinlenir. Bu çamurdan 5-6 cm kalınlığında, 40-50 cm uzunluğunda yapılan halkalar ise bir gün dinlendirilir."

Nasıl şekillendiriliyor?

Çamurun biçimlendirilme ve pişirilme aşamaları da şöyle gerekleştiriliyor Sorkun'da:

Dip yazma: Ertesi gün çamur, kılıç dediğimiz bir alet yardımıyla kalıp üzerine yayılır (yöresel tabirle, dip yazılır) ve düzeltilir. Halkalar bunun kenarlarına konularak, dip yazma işlemi tamamlanır. Bir kadın günde 50-60 adet dip yazar.
Kaldırma: Bu aşamada hazırlanan dipler, halkalar, kılıç yardımıyla inceltilerek yüksel­tilir. Çömleğin büyüklüğüne göre, 20-25 cm yükseltilir ve bir gece kapalı bir yerde din­lenmeye bırakılır. Fakat bu sırada fazla kalınlaşmaması gerekir. Eğer katılaşır ise, şekil­lendirmesi zorlaşır.
Çekme: "Kırıyacak" denilen keskin uçlu bir başka alet yardımıyla kaldırılmış çömleğin üstünden 1 cm kadar kesilerek düzlenir. "Kı­yı bezi"denilen pamuklu-pazen türünden bir kumaş parçasıyla üst ağız kısmı dışa doğru 1.5 cm kıvrılır. Kıvrılan kısım par­maklar yardımıyla şekillendirilir. Aynı günde 50-60 adet çömlek yapılabilir. Çek­mesi biten çömlekler bir gün dinlenmeye bırakılır. Fakat bekleme kış günleri için geçerlidir. Eğer yaz ise, bir diğer işle­me de geçilebilir.
Karınlama: Bu işlemde çömlekler, kılıç yardımıyla içeriden dışarıya doğru ovallik verilerek şekillendirilir. Böylece, çömlek­lere asıl şekilleri verilmiş olur. Yaş çöm­lekler içe doğru göçmeyecek şekilde bek­letilerek kurutulur. Bekletilme süresi, havanın ısısına göre değişir.
Ağızlama: Çamur, parmak şeklinde inceltilir. Çömleğin üst kısmına konularak kıyı bezleriyle şekillendirilir ve kurumaya bırakılır. İyice kuruyan çömlekler, kalıptan kaldırılır ve alt kısımlarının da kuruması sağlanır. Kurutulan çömlekler, 300-500 takım olduktan sonra bir başka işleme, kazımaya geçilir.
Kazıma: Bu aşamada bir leğen içine bir miktar su konulur. Leğenin ortasına su seviyesini geçecek şekilde düz bir taş yerleştirilir. Bir bez parçasıyla çömleğin dış kısmı ıslatılır. Bir defada 10-15 adet çömlek 4 kez ıslatılır. Bu işlem sırasında kıvrığın ıslatılmamasına özen gösterilir. Dış kısmı yumuşak çömlekler kazıyacak yardımıyla kazınır. Kıvrıklar kazınmaz.
Sırlama: İlk olarak kazınmış çömlekler, sırlama işleminde sırlama yapacak kadınların sayısına göre 5, 8, 10 tane olarak ocağa yerleştirilir. Ocağın ortasına ateş yakılarak çömlekler ısıtılmaya başlanır. Çömlekler, ateşe çabuk kızacak şekilde yaklaştırılır. Eski çömleklerin içinde veya tenekelerde eritilmiş koyu kırmızı renkli kızıl toprak, sır bezi denilen bez yardımıyla çömleğin her tarafına sürülür ve kap sırlanır. Çömleğin ısıtılmasının sebebi ise, sırın kalkmasını -ya da kabarmasını- önlemektir. Sıcak çömlekler üzerine vurulan sır, kabarma yapmaz. Sırlanan çömlekler evde uygun bir yere yerleştirilerek ütülmeye hazır hale getirilir.
Ütme (pişirme): Bu aşamada en önemi husus, hava şartlarının istenildiği gibi olmasıdır. Rüzgârın tek yönden sert esmesi ve yerlerin kuru olması gerekir. Uygun hava şartları yakalandığı gün, çömlekler köye 500 metre uzaklıktaki küllüklere götürülür. Çömleğin ütüleceği yere kuru saman ve odun talaşları serilir. Çömlekler ağzı yere gelecek şekilde yatırılır. Ütülmeye başladığı zaman da yeni çömlek ilave edilir. Çömleklerin üzerine kuru odun konulur ve ateşlenir. Çeykel denilen ve ucunda kancaları olan uzun sopalar yardımıyla ateş çiğ çömleklere doğru itilir, ütme işlemi devam eter. Ütme sırasında kenarı çatlayan veya hafif şekilde kırılan kıvrıklar çamur ile tamir edilir, yani yama yapılır.

Eğer rüzgâr istenen sertlikte esmez ve değişik yönlerden eser ise, çömlekler ütülemez. Çiğ ve siyah kalır. Ütülen çömlekler çeykel ile geri çekilerek soğumaya bırakılır. Soğuyan çömlekler, küllüğün bir kenarına beşli sıralar halinde istiflenir. Eve götürülmez. Toptancılar çömlekleri küllükten alıp gazetelere sarar, arabalara yerleştirirler…

Sorkun'da çömlekçilik aletleri

Kılıç: Ağaçtan yapılan L şeklinde düzeltme ve biçimlendirme aleti.
Kırıyacak: Metalden yapılan ve kaldırılan çömleklerin üst kısmını kesmeye yarayan alet.
Çeykel: Çömlekleri pişirirken ateşi kontrol etmek ve pişen çömlekleri çekmek için kullanılan, ucu kancalı uzunca sopa.
Döneç: Üzerine kalıp konulan ve elle çevrilebilir hareketli kısım.
Kalıp: Çömleğin üzerinde şekillendirdiği, çamurdan yapılmış ve pişirilmiş düz levha.
Sır bezi: Sır yapımında kullanılan ve eritilen kızıl toprağı bastırmaya yarayan yumuşak bez.

Kıyı bezi: Yalak denilen ve içine su konulan kabın içinde bekletilen çömleğin şekillendirilmesinde kullanılan yumuşak bez. Kazıyacak: Eski tırpanlardan 20-25 cm uzunluğunda kesilen alet.

Yorum 0
 

Yorum yazabilmek için giriş yapmalısın.
Giriş yapmak için tıkla!

Gönderildi Güvenlik Kodu Yanlış Girildi Öneri Üyelik